Zaburzenia gospodarki lipidowej 
oraz zalecenia dietetyczne

Aby rozpoznać i monitorować dyslipidemię, należy wykonać tzw. profil lipidowy, którego wynik wskazuje na ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe. Są to jedne z podstawowych przyczyn chorób układu krążenia. Dane epidemiologiczne wskazują, że problemem tym dotkniętych jest 18 mln Polaków. Uważa się, że w Polsce 70% mężczyzn i 64% kobiet ma wysoki poziom cholesterolu. Każda osoba w wieku powyżej 20 lat powinna wykonywać lipidogram co 4-6 lat.

W skład profilu lipidowego wchodzą: cholesterol całkowity, HDL, LDL, non-HDL oraz trójglicerydy. HDL – cholesterol nazywany jest zwyczajowo „dobrym” cholesterolem, ponieważ zapobiega odkładaniu się złogów tłuszczów w naczyniach tętniczych organizmu oraz pomaga usuwać te związki, które już się tam znajdują. W przeciwieństwie do niego LDL cholesterol nazywany jest „złym” cholesterolem, ponieważ jego działanie wiąże się z odkładaniem złogów tłuszczowych w naczyniach krwionośnych, co powoduje zwężenie lub zamknięcie naczynia, prowadząc do zawału serca lub udaru mózgu.

Stąd zalecenia i wytyczne Towarzystw Naukowych wyznaczające cele w osiąganiu docelowego stężenia LDL w zależności od kategorii ryzyka sercowo-naczyniowego:

Obniżenie poziomu LDL-cholesterolu o 1% zmniejsza ryzyko chorób serca o 2%, natomiast zwiększenie HDL-cholesterolu o 1 mg/dl obniża ryzyko chorób serca o 2-3%.

W powstawaniu i rozwoju dyslipidemii odgrywają rolę zarówno czynniki środowiskowe, jak i genetyczne. Najczęstsza i najgroźniejsza postać dyslipidemii, tzw. dyslipidemia aterogenna, rozwija się na podłożu insulinooporności, u osób z nadwagą i otyłością, chorych na cukrzycę. Tzw. hipercholesterolemia rodzinna związana jest z mutacjami genowymi.

Podstawowym zaleceniem w przypadku stwierdzenia dyslipidemii jest zawsze zmiana stylu życia, a w następnej kolejności - farmakoterapia. Zmiana stylu życia obejmuje zmniejszenie udziału mięsa czerwonego oraz przetworzonej żywności typu fast food w codziennej diecie.

W przypadku zmiany diety mają zastosowanie trzy modele diety oparte na diecie śródziemnomorskiej, diecie o niskim indeksie glikemicznym, a także dietach roślinnych. Zaleca się spożywanie 4-5 posiłków dziennie, w regularnych odstępach czasowych (co 3-4 godziny), w tym ostatniego posiłku na 2-3 godziny przed snem. Należy ograniczyć spożycie tłuszczów o konfiguracji trans (utwardzone oleje roślinne), a także cholesterolu i nasyconych kwasów tłuszczowych. Zalecane jest zwiększone spożycie nienasyconych kwasów tłuszczowych (omega-3, omega-6 i omega-9).

Aby zapewnić zapotrzebowanie na nienasycone kwasy tłuszczowe, wskazane jest spożywanie co najmniej 2 razy w tygodniu ryb, najlepiej morskich (łosoś, halibut, śledź, makrela). Należy wybierać tłuszcze roślinne - oliwę z oliwek, olej rzepakowy, olej lniany. Niezwykle ważne jest także przyjmowanie odpowiednich ilości błonnika pokarmowego, witamin oraz składników o działaniu antyoksydacyjnym (witamina C, beta-karoten, flawonoidy). Warzywa powinno się spożywać w ilości 400 g/dzień, natomiast owoce 200-300 g/dzień.

Do pokarmów bogatych w błonnik pokarmowy należą: warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe oraz nasiona roślin strączkowych. Przyjmuje się, że każde 7 g dodatkowej porcji błonnika pokarmowego wiąże się z 9% zmniejszeniem ryzyka choroby niedokrwiennej serca, a 10 g/dobę z 16% zmniejszeniem ryzyka udaru mózgu. Należy ograniczyć spożycie cukrów, dżemów, miodu oraz słodyczy. Zaleca się także wypijanie 1,5 – 2 litrów płynów dziennie, przede wszystkim wody i unikanie napojów z dodatkiem cukrów.

Do zmniejszenia stężenia cholesterolu LDL może także przyczynić się regularna aktywność fizyczna. W przypadku bardzo dużych wartości LDL-cholesterolu konieczne może być włączenie farmakoterapii hipolipemizującej. Do dyspozycji mamy statyny (dwie najczęściej stosowane w naszym kraju to atorwastatyna i rosuwastatyna), których główny mechanizm działania polega na hamowaniu syntezy LDL-cholesterolu w wątrobie, ezetymib ograniczający wchłanianie zwrotne LDL-cholesterolu z przewodu pokarmowego oraz fibraty działające poprzez specjalne receptory i obniżające głównie poziom triglicerydów.

Dla pacjentów z największym ryzykiem sercowo-naczyniowym, po przebytych incydentach w ramach programów lekowych Narodowego Funduszu Zdrowia dostępne są tzw. inhibitory PCSK 9 (alirokumab, ewolokumab) oraz sirany (inklisiran).